Tıbbi müdahalede aydınlatılmış onam: Hastanın bilmesi gerekenler
Güncelleme tarihi: 26 Eki
Bir tıbbi müdahaleyi kabul etmek, yalnızca önümüze konulan belgeyi imzalamak değildir. Hasta, sağlık durumu ve önerilen işlem hakkında anlayabileceği şekilde bilgilendirilmeli; kararını bu bilgilerin ışığında verebilmelidir. Aydınlatılmış onam, kişinin kendi bedeni hakkında karar verme hakkının tıbbi uygulamalardaki karşılığıdır. Hasta Hakları Yönetmeliği, bilgilendirme ve rızaya ilişkin temel kuralları birlikte düzenler.
Onamın yeterliliği değerlendirilirken müdahalenin türü, hastanın durumu, anlatılan bilgiler ve kararın hangi koşullarda verildiği önem taşır. Her olayın aynı form üzerinden değerlendirilmesi doğru değildir. Belgeler kadar, hasta ile sağlık personeli arasındaki iletişimin içeriği de dikkate alınır.
Hastaya hangi bilgiler verilmelidir?
Yönetmeliğin 15. maddesi, hastanın bilgilendirileceği konuları düzenler. Hastalığın olası nedenleri ve seyri, müdahalenin kim tarafından ve nerede yapılacağı, beklenen yararlar, olası riskler ve alternatif yöntemler bu çerçevededir. Müdahalenin reddedilmesinin muhtemel sonuçlarının açıklanması da hastanın seçenekleri değerlendirmesine yardımcı olur.
Bilgilendirme, teknik terimlerin art arda sıralanmasına indirgenmemelidir. Yönetmeliğin 18. maddesi uyarınca açıklama hastanın anlayabileceği şekilde yapılır. Dil, yaş, eğitim ve sağlık durumu iletişim açısından değerlendirilir. Hasta, anlamadığı bir hususun yeniden açıklanmasını isteyebilir. Karar vermek için gerekli zamanın ve soru sorma olanağının tanınması önemlidir.
Hastanın bilgi alma hakkını kullanması, sağlık personelinin tüm ihtimaller için kesin sonuç vermesi anlamına gelmez. Amaç, önerilen müdahalenin niteliğini ve önemli seçenekleri anlaşılır kılmaktır. Başka bir sağlık meslek mensubundan görüş alınması da karar sürecinin bir parçası olabilir.
Onam formu neyi gösterir?
Yazılı form, bilgilendirme ve rıza sürecinin kayıtlarından biridir. Yönetmeliğin 26. maddesindeki koşullarda düzenlenen rıza formu iki nüsha hazırlanır; bir nüshası hastanın dosyasında tutulur, diğeri hastaya veya kanuni temsilcisine verilir. Formun müdahaleye ilişkin açıklamaları içermesi gerekir.
Bununla birlikte imza, her durumda yeterli aydınlatma yapıldığını tek başına kanıtlamaz. İşleme özgü bilgiler, hastanın soruları, müdahalenin kapsamı ve bilgilendirmeyi yapan kişi değerlendirmede önem taşır. Genel ifadeler içeren bir belgenin somut işlemin bütün risklerini açıkladığı varsayılamaz.
Onam vermek, hatalı tıbbi uygulamalar bakımından bütün haklardan vazgeçmek anlamına da gelmez. Müdahalenin uygunluğu ile rızanın geçerliliği farklı hukuki değerlendirmelerdir. Öte yandan her olumsuz sonuç da kendiliğinden tıbbi uygulama hatası sayılmaz; sağlık kayıtlarının ve ilgili tıbbi koşulların incelenmesi gerekir.
Hasta yerine kim karar verebilir?
Rıza bakımından hastanın yaşı, karar verme yeteneği ve kanuni temsil durumu önemlidir. Küçük veya kısıtlı hastalarda temsil kuralları gündeme gelir. Ancak bu durum, anlayabilecek durumda olan hastanın süreçten tamamen dışlanmasını gerektirmez. Yönetmelik, mümkün olduğu ölçüde hastanın dinlenmesini ve müdahaleye katılımının sağlanmasını öngörür.
Yetişkin bir hastanın yanında bulunan yakını, yalnızca yakınlık ilişkisi nedeniyle her müdahale için karar verme yetkisi kazanmaz. Temsil yetkisinin bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Hastaya ait sağlık bilgilerinin yakınlarla paylaşılması bakımından da mahremiyet kuralları geçerlidir.
Acil durum ve tedaviyi reddetme
Yönetmeliğin 24. maddesi, rızanın alınamadığı belirli acil durumlar için özel kurallar içerir. Bilincin kapalı olduğu ve hayati tehlikenin bulunduğu bir durum ile planlanabilir bir işlem aynı şekilde değerlendirilmez. İstisnanın koşulları ve yapılan işlemler kayda geçirilmelidir; aciliyet, sınırsız müdahale yetkisi şeklinde yorumlanamaz.
Kanuni istisnalar dışında hasta, kendisine uygulanması planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddedebilir ya da durdurulmasını isteyebilir. Yönetmeliğin 25. maddesi kapsamında muhtemel sonuçların açıklanması ve bu durumu gösteren yazılı kayıt alınması önem taşır. Sonradan yeniden başvuran hasta bakımından önceki ret, tek başına aleyhe kullanılamaz.
Sağlık kayıtları ve başvuru hazırlığı
Yönetmeliğin 16 ve 17. maddeleri, kayıtların incelenmesi ve düzeltilmesini isteme haklarını düzenler. Müdahale raporları, onam belgeleri, tetkikler ve taburculuk kayıtları bir uyuşmazlıkta olayın anlaşılmasına yardımcı olur. Belgelerdeki eksikliklerin veya maddi hataların belirlenmesi için kayıtların düzenli tutulması yararlıdır.
Bir başvuru yapılacaksa olayın tarihi, sağlık kuruluşunun niteliği ve talebin konusu birlikte değerlendirilmelidir. Hasta hakları birimine yapılan başvurunun bütün dava sürelerini durdurduğu varsayılamaz. İdari ve adli yolların koşulları birbirinden farklı olabilir.
Sonuç
Aydınlatılmış onam, belge ile desteklenen bir iletişim ve karar sürecidir. Anlaşılır bilgi verilmesi, hastanın iradesinin alınması ve sağlık kayıtlarının korunması bu sürecin temel unsurlarıdır. Somut bir uyuşmazlıkta yalnızca imza veya tedavi sonucu üzerinden kesin değerlendirme yapılması yeterli olmaz.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut olayın özelliklerine göre hukuki değerlendirme yapılması gerekir; kişiye özel hukuki görüş veya sonuç taahhüdü içermez.